logo politiek delft
home|mission statement|archief|links|contact|english|GR2010|


donderdag | 16 september 2010 | 15:45 |
delft balkenende_paus.gif
Paus Balkenende

From: a.m.van der veen
Sent: Thursday, September 16, 2010 9:27 AM
To: prodeo@ziggo.nl
Subject: Gepland toeval......... Over politiek leiderschap (herfstcolumn 5)

Het belang van het getal drie.

Dezer dagen verscheen een interessant boekje, met als titel Gepland toeval, hoe Balkenende in het CDA aan de macht kwam, geschreven door Rien Fraanje en Jouke de Vries. Dit boek geeft een inkijk in de machtsstrijd in het CDA in 2001 die direct te maken had met de strijd op het lijsttrekkerschap in 2002 tussen Marnix van Rij en Jaap de Hoop Scheffer. En waar twee vochten om een been ging een derde er mee heen.....namelijk Jan Peter Balkenende, overigens tot 2010 met groot succes. Het is de vraag waarom dit boek verschenen is en waarom. Deels zal het zijn om de dramatische gebeurtenissen in het CDa te boekstaven en anderzijds althans die indruk wordt gewekt om lessen te trekken c.q. een lijn te ontwaren richting de verkiezingsnederleeg van het CDA in 2010. Laten we ze beiden maar eens analyseren en het in een breder perspectief stellen namelijk de eerst komende Tweede Kamerverkiezingen in 2014. En de positie van het CDA dan. UIteindelijk draait het allemaal om het getal drie.... wat later zal blijken.

Belangrijk om vast te stellen is dat het boek speelt tegen de achtergrond van de eerste oppositieperiode van het CDA van 1994 tot 2001. Door velen worden die jaren getypeerd als de woestijnjaren. In ieder geval waren ze electoraal weinig succesvol. Veel belangrijker was dat in die jaren veel gedaan is aan het herdefiniering van het CDA-gedachtengoed en een vruchtbare stroom van rapporten en studies werd geschapen. Historisch is het optreden van De Hoop Scheffer met een stapel rapporten..... en op de vraag die gesteld werd, wat hebt u gedaan leverde hij deze stapel op aan de Kamervoorzitter. Deze was geheel verbaasd, want in het waan van de dag circus in den Haag is denkwerk vaak ver te zoeken.

Kern van het boek is de verhouding tussen Tweede Kamerfractie ('de professionals') enhet partijbestuur ('de amateurs'). En hoe je het wendt of keert, uiteindelijk zijn deze tot elkaar veroordeeld. Want men komt elkaar in de loop van de vier jaar telkens tegen in verschillende rollen. Bij de kandidaatstelling, programma-ontwikkeling en bij de wisselwerking tussen signalen uit het land en de politieke praxis. Het boek hinkt op twee gedachten en kent een wat ongelukkige timing. De behandelde casus is al weer jaren terug (oud) en de stelling dat een en ander rechtstreeks heeft geleid tot de val van Balkenende in 2010 is te snel beantwoord. Maar ik zie wel overeenkomsten en vooral een doorkijkje naar de toekomst is van belang. Immers het CDA staat aan de vooravond van het invullen van de nieuwe posities als het nieuwe kabinet aantreedt.

Centraal staat voor mij het getal drie. Wie drie kinderen heeft, zoals ik, weet dat het leuk is dat er steeds wisselende coalities ontstaan. Het is niet altijd een tegen een.... Dat blijkt ook in dit boek. In een normale situatie in het CDA is er sprake van een (vice-)premier, een fractievoorzitter en een partijvoorzitter. Deze vormen de top van de partij, waarbij de fractievoorzitter de fractie leidt, de partijvoorzitter de vereniging en de premier is gezicht van de regering en noodzakelijk ook van het partij. Of dat meteen ook betekent politiek leider, is de vraag. In het boek concentreert de vraag zich rond wie lijsttrekker moet worden..... en daarmee (tijdelijk)politiek leider. Het aardige is dat dit op lokaal niveau principeel niet anders is, maar in het Haagse gaat het om beroeppolitici. Het loopt uit op een tweestrijd.... waarin de nummer drie Balkenende eigenlijk een hele correcte rol speelt. Hij grijpt pas zijn kans al de andere twee Van Rij en De Hoop Scheffer zijn uitgespeeld. Dat hij vasthield aan zijn derde (heilige) plaats is terecht. Iets heel anders dan de anomieme nummer 2 van der Hoeven, die al zat te stoken tijdens het spel voor haar eigen kansen.

Maar goed drie is een prima trio, en daar moet het CDA naar streven en daarvoor zijn een paar voorwaarden nodig. Het eerste is een gezonde verhouding tussen partij en fractie. Dat betekent geven en nemen, maar vooral van de Tweede Kamerfractie een gezonde open houding voor de signalen van de buitenwereld en de eigen partij. In de affaire rond Klink c.s. was dat weer eens duidelijk, de CDA-gedeputeerden -amateurs uit het land zal menig fractielid denken- kwamen er aan te pas om de fractie tot de orde te roepen. Daarom is het van belang dat het CDA een gezaghebbende voorzitter krijgt, met een aantal niet-Haagse DB-leden om er om heen. En in de huidige situatie van het CDA als junior-partner kan het CDA een zichtbare partijvoorzitter goed gebruiken. Het is inderdaad te laken dat het CDA bij de keuze van de laatste voorzitter zo gemakkelijk een non-profiel heeft gekozen. Wie heeft die selectie gedaan. In mijn opvatting was Alting van Geussau, veel beter geschikt, met ontwikkelingspotentieel. Maar ja gedane zaken. Marja van Bijsterveldt wordt te kort gdaan in het boek. Zij heeft goed werk verricht met de wederopbouw van het CDA. Maar goed nu komt de piece de resistance, het partijbestuur...DB moet een say krijgen in de personenselectie voor het nieuwe kabinet. Daarbij wordt in feite ook al voorgestorteerd op de vraag naar het politieke leiderschap. Vergelijk de kwestie in 2001.

De partijvoorzitter kan in zijn functie geen kandidaat voor het lijsttrekkerschap zijn, tenzij het expliciet wordt gevraagd door de brede geledingen. Geen rolvermenging lijkt me. Ik was indertijd ook voorstander van het lijsttrekkerschap van Van Rij, omdat De Hoop Scheffer electoraal niet scoorde en veel meer een diplomaat dan politicus was. Maar door de rolvermenging raakte zijn rol uitgespeeld, en heb ik Balkenende ook persoonlijk geadviseerd zijn kans te pakken. (Dat is overigens wat anders dan direct premier te worden). Ik kan mij zelfs voorstellen dat Van Rij een van de nieuwe ministers wordt voor het CDA, als hij het aandurft....

Het politiek leiderschap in het CDA behoort de komende jaren te liggen bij de fractievoorzitter. Het ligt voor de hand dat dit Maxime Verhagen is, als hij dat wil. Binnen de kring van (nieuwe) ministers ontstaat dan een groep waaruit de nieuwe lijsttrekker zou kunnen komen. Fractie en bestuur moeten tot afspraken komen, waarbij de nieuwe bewindslieden als het ware het trio vormen. Uiteindelijk ontstaat de nieuwe driehoek. Voorzitter- Fractievoorzitter en vice-premier. Het is wenselijk dat goed gekeken wordt naar deze invulling en onderlinge chemie. Het grote voordeel van regeren is dat o.a. de tegenstelling tussen fractie en partijbestuur wordt gerelativeerd, zeker bij aanvankelijk tegenvallen opinieresultaten en beleidsrsultaten.

Het boek van Fraanje en de Vries is een mooie spiegel voor de huidige situatie Personenkeuze vergt uiterste zorgvuldigheid. Inzicht in politieke HRM. Wat anders dan HRM-tools. Het gaat om groeipotentieel, herkenbaarheid en authenticiteit. Onluisterend in het boek is dat op het moment supreme de Hoop Scheffer niet weet waar hij staat en Hans Hillen moet bellen. Diplomaten bleken geen oppositieleiders.

Na de electorale succesvolle periode Balkenende tot 2010, staat het CDA nu voor herorientatie en heropbouw. De centrumrechtse coalitie met de VVD biedt daartoe mogelijkheden wat de (linkse)media ook roepen. Maar er zijn altijd valkuilen: persoonlijk machtstreven, tunnelvisie, overschatting van de eigen professionele rol en het onjuist inschatten van signalen. Daarom op naar nieuwe checks en balances. Die zijn in het ongerede geraakt sinds 2006. En dat mag de toenmalige leiding verweten worden. Dezer weken worden de zaken gedaan..... Hopelijk wordt met gezond beleid en bestuur voorkomen dat we over vier jaar weer een partijstrijd krijgen over het lijsttrekkerschap en vooral dat daarna weer een boekje moet verschijnen over de crisis in het CDA. het is jammer dat Balkenende en Jack de Vries niet wilden meewerken aan het boek. Wellicht dat zij later nog eens terugkomen op de afgelopen periode en dan het vraagstuk van de onderlinge verhoudingen in de partij niet overslaan.

Gepland toeval...... is een trouvaille. In de politiek is veel toeval, het zou mooi zijn als er ten aanzien van personen meer gepalnd was. Dan zat het CDA nu met Eurlings c.s. op 35 zetels. Het wordt nog spannend de komende dagen op het Buitenom en het Binnenhof.

16 september 2010
AMvdVeen

Eerder verschenen columns van Arie van der Veen
Verzameld werk Arie van der Veen